Početak kraja

Era međuetničkih sukoba u bivšoj Jugoslaviji počela je kao posledica nezadovoljstava republika, ekonomske krize i uspona nacionalizma, nakon smrti predsednika Josipa Broza Tita 1980. godine.
Ilustracija: Steven Noble
Ilustracija: Steven Noble
Novo!
Close
Sačuvajte članke sa nalogom

Nakon što se prijavite preko Cafe Sandžak, možete sačuvati priče i lako ih pregledavati kasnije na bilo kojem uređaju.

Ovaj članak može da se sluša Poslušajte tekst koji slijedi u nastavku

Kada govorimo o tragičnoj prošlosti Kosova, ovaj narativ se često završava kampanjom vazdušnih napada NATO-a na SRJ, intervencijom koju vidimo kao kraj perioda nasilja na Kosovu.

Na 23. godišnjicu 78-dnevnih vazdušnih napada NATO snaga, prisećamo se kratke istorije raspada bivše Jugoslavije i položaja Kosova, kao njegove socijalističke autonomne pokrajine.

Era međuetničkih sukoba u bivšoj Jugoslaviji počela je kao posledica nezadovoljstava republika, ekonomske krize i uspona nacionalizma, nakon smrti predsednika Josipa Broza Tita 1980. godine.

Raspad Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije praktično je počeo nakon otcepljenja Slovenije i Hrvatske, koje su proglasile nezavisnost 1991. godine. Slovenija je prošla kroz kratak rat sa malim brojem žrtava, dok je rat u Hrvatskoj trajao 4 godine i 7 meseci, ostavivši iza sebe preko 18.000 ubijenih i/ili nestalih.

U Bosni i Hercegovini rat je počeo godinu dana nakon početka rata u Hrvatskoj, dakle aprila 1992. godine, a završio je decembra 1995. godine, mesec dana nakon završetka rata u Hrvatskoj. Rat u Bosni i Hercegovini obeležen je najvećim brojem žrtava tokom raspada Jugoslavije, odnosno u „Bosanskoj knjizi mrtvih“ Centra za istraživanje i dokumentaciju figurira preko 96.000 osoba, koje su tokom rata izgubile svoje živote i/ili nestale. Rat u Bosni i Hercegovini je okončan Dejtonskim sporazumom, zaključenim decembra 1995. godine. Suprotno očekivanjima, diskusija o pitanju statusa Kosova nije pokrenuta na pregovorima u Dejtonu, što je bila jasna naznaka da će i na Kosovu uslediti sukob, imajući u vidu zahteve kosovskih Albanaca za nezavisnost.

Od završetka Drugog svetskog rata, Kosovo je ostalo u sastavu Srbije u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji (SFRJ). Od tada, Kosovo je ulagalo neprekidne napore, prvo da postane republika, u sastavu savezne države, zatim za jednaka prava sa ostalim narodima bivše Jugoslavije, u poljima kao što su obrazovanje na albanskom jeziku, upotreba nacionalnih simbola itd, a 1990-ih za potpunu nezavisnost.

Tokom 1990-ih, tlačenje Albanaca poprimilo je drastične srazmere, kojima su se oni suprotstavili protestima i demonstracijama.

Kako mirovni pristup nije poboljšao položaj Albanaca na Kosovu, već ga je nasuprot tome, samo pogoršao, 1997. godine, Oslobodilačka vojska Kosova javno istupa po prvi put u selu Lauša u Srbici, gde je predstavila ciljeve i razloge svog osnivanja. Tako je OVK na nasilje srpske vojske, policije i paravojnih snaga odgovorila nasiljem.

Iako je diskriminacija Albanaca na Kosovu postala mnogo očiglednija početkom 1990-ih, prema MKTJ-u, za zvaničan datum početka rata na Kosovu uzet je 28. februar 1998. godine, kada su počela borbena dejstva između OVK i srpskih snaga u Likošanu i Ćirezu. Situacija je poprimila nove razmere masakrom u Prekazu, za kojim su usledila masovna ubistva civila u Gornjem Obrinju septembra 1998. godine i ubistva u Račku januara 1999. godine. Ovo su bili neki od velikih tragičnih događaja koji su izazvali odgovor do tada podeljene međunarodne zajednice, koja je u februaru 1999. organizovala Konferenciju u Rambujeu, s ciljem pronalaženja mirovnog rešenja za sukob.

Početkom 1999. godine, nakon neuspeha mirovnih pregovora (Rambuje i Pariz), Severnoatlantski savez NATO i njegovi saveznici 24. marta 1999. godine započinju vazdušne napade na vojne ciljeve u SRJ, koji su trajali uzastopnih 78 dana. U znak odmazde za intervenciju NATO-a na Kosovu, pooštreni su napadi srpskih snaga. Samo jedan dan nakon početka vazdušne intervencije, 25. marta 1999. godine, kao posledica delovanja srpskih snaga, ubijeno je i/ili nestalo 298 albanskih civila, u mestima kao što su: Brestovac i Bela Crkva kod Orahovca, Goden kod Đakovice, Trnje kod Suve Reke, Randobrava kod Prizrena i tako dalje.

Prema podacima iz Kosovske knjige pamćenja, od 20. marta 1999. do 14. juna iste godine na Kosovu je ubijeno 6.872 Albanaca.

Albanski civili su se u to vreme suočili sa žestokom i masovnom odmazdom srpskih snaga, koje su proterivale i ubijale civile, palile privatnu i javnu imovinu. U tom periodu samo u opštini Đakovica ubijeno je 909 albanskih civila, u Orahovcu 577, u Mitrovici 362, u Vučitrnu 389, u Peći 496, u Glogovcu 640, u Prištini 413, u Prizrenu 414, u Suvoj Reci 351 itd.

Dana 27. aprila 1999. godine, srpske snage su u jednom danu ubile preko 300 albanskih meštana u selu Meja, a tela većine njih pronađena su u masovnim grobnicama u Batajnici, nadomak Beograda.

Maja 1999. život je izgubilo i/ili je nestalo više od 2.500 osoba, od kojih su 2.061 bili Albanci, 454 Srbi i 65 pripadnici nevećinskih zajednica.

Žrtava je bilo i nakon napada NATO snaga, gde su, prema podacima FHP-a, ubijene 754 osobe, 454 civila i 300 pripadnika oružanih snaga.

Rat je trajao do 10. juna 1999. godine, a okončan je potpisivanjem Kumanovskog sporazuma, koji je predviđao povlačenje jugoslovenskih snaga bezbednosti sa Kosova, raspoređivanje NATO snaga i uspostavljanje UNMIK-a, civilne misije UN-a.

Uporedo sa povlačenjem srpskih bezbednosnih snaga, veliki broj Srba, Roma i drugih manjina napustio je Kosovo. S druge strane, odmah je započeo povratak preko 800.000 Albanaca, koji su prethodno proterani sa Kosova.

Intervencija NATO-a i njegovih saveznika protiv srpskih snaga i dalje je predmet diskusije u regionu i šire. Prvobitno, o tome koliko je takva intervencija bila pravedna i zakonita, a s tim u vezi se i dalje raspravlja i o pitanju nesnošenja krivične odgovornosti, kada je reč o civilnim žrtvama, koje su izgubile svoje živote kao posledica vazdušnih napada, tokom tih 78 dana 1999. godine. Kosovski Albanci i kosovske institucije s jedne strane i Srbi i srpske institucije s druge, imaju oprečna viđenja. Dok kosovski Albanci i kosovske državne institucije NATO intervenciju smatraju humanitarnom, kao odgovor na srpske zločine koji su činjeni nad albanskim stanovništvom tokom 1990-ih, Srbi i srpske državne institucije je sa druge strane vide kao zadiranje u suverenitet Srbije. Ovaj oprečan pristup očigledan je i u memorijalizaciji, školskoj lektiri i najnovijoj istoriji ovih dveju zemalja.

Autorka je studirala dramaturgiju na Univerzitetu u Prištini i suosnivačica je umetničkog kolektiva Haveit. Pridružila se timu Fonda za humanitarno pravo Kosovo (FHPK-a) 2018. Upravnica je Kosovskog dokumentacionog centra – javnog prostora FHPK-a.

Heftični bilten

Nikad više ne propustite veliku priču od Sandžaklije. Prijavite se za Heftični Bilten i svake hefte primajte e-mail s pričama koje morate pročitati.

Čitajte više

Search
Search

Slušajte audio izdanja magazina Sandžaklija

HEFTIČNI BILTEN

Nikad više ne propustite veliku priču od Sandžaklije.

Prijavom na Heftični Bilten slažete se sa Uslovima korišćenja i politikom privatnosti.