Gazi Husrev-beg, najveći graditelj u povijesti Bosne

Share on facebook
Share on twitter
Share on whatsapp
Share on email
Danas se ne može ni zamisliti Sarajevo bez Gazi Husrev-begove džamije, kao što se ne može zamisliti Pariz bez Louvrea ili Atena bez Akropolja.
Share on facebook
Share on twitter
Share on whatsapp
Share on email

Ovaj članak može da se sluša Poslušajte tekst koji slijedi u nastavku

Gazi Husrev-Beg (Serez, 1480 – Sarajevo, 1541), najveći vakif (dobrotvor) Bosne i Hercegovine (Gazi Husrev-begov vakuf), beglerbeg, sandžak-beg, diplomat, vojni zapovjednik, odličan strateg, namjesnik u Bosni tri puta (1521 – 1525, 1526 – 1534, 1536 – 1541), graditelj koji je, između ostalog, sagradio najveću džamiju u Sarajevu (Gazi Husrev-begova džamija), medresu (Gazi Husrev-begova medresa), biblioteku (Gazi Husrev-begova bibioteka), hanikah (Gazi Husrev-begov hanikah), mekteb, muvekithanu, musafirhanu, imaret, sahat-kulu, hamam, te Tašlihan, Đulov i Morića han, dva bezistana, cijele ulice dućana… kako bi osigurao dugoročnu materijalnu održivost svoga vakufa; najveći bosanski i bošnjački beg (plemić), humanista, derviš halvetijskog tarikata (reda).

Rođen je u Serezu, Egejska Makedonija, gdje mu je otac Ferhad-beg bio sandžak-beg. Gazi Husrev-beg je porijeklom Bošnjak, po ocu koji je rodom iz Trebinja, a majka mu je sultanija (princeza) Seldžuka, kći sultana Bajezida II (1481 – 1512). Gazi Husrev-begov otac Ferhad-beg poginuo je 1486. godine kao vojskovođa, a i majka je rano umrla.

Gazi Husrev-beg je odrastao na sultanovom dvoru u Istanbulu. Godine 1521. prvi put je došao za bosanskog sandžak-bega. U njemu su se spojile vrline talentiranog vojnika, emira, humaniste, diplomate, prosvjetitelja i graditelja. Vitešku titulu gazija (heroj), koja se dodjeljivala istaknutim ratnicima i junacima, stekao je 1521. godine, prije dolaska u Bosnu.

Ratovao je protiv Mlečana, Mađara, Austrijanaca … Osvojio je Knin, Skradin, Ostrovicu, Greben, Sokol, Jezero, Vinac, Livač, Bočac, Udbinu, Vranu, Modruč … U Mohačkoj bitki 1526. godine odigrao je Gazi Husrev-beg odlučujuću ulogu u pobjedi. Opsjedao je Beč kao komandant bosanske vojske. Njegovo ime zapisano je zlatnim slovima u bosanskoj historiji. On je najznamenitiji i najslavniji čovjek od ulaska Bosanskog kraljevstva u sastav Osmanskog carstva pa do okupacije Bosne 1878. godine od strane Austro-Ugarske. Vladavina Gazi Husrev-begova je ustvari zlatno doba u historiji Sarajeva, glavnog grada ondašnjeg Bosanskog sandžaka (od 1580. godine pašaluka, op. a.) i današnje države Bosne i Hercegovine, kulturnog i duhovnog centra Bošnjaka i drugih muslimana ovog dijela Balkana. Vladao je blizu dvadeset godina. Bio je izuzetno pravedan prema svima bez obzira na vjeru i položaj. Isticao je čovjeka i njegovu egzistenciju kao najveću vrijednost i branio ih u svim vidovima očitovanja. Duboko je ušao u moralnu problematiku svoga vremena i mnogo pridonio širenju slobodoumnih humanističkih ideala.

Gazi Husrev-beg (Gazi Husrew bey) je bio čuveni derviš pripadnik halvetijskog tarikata (hazreti pir halvetija je Muhamed el-Halveti el-Hvarizmi, op.a.). Bio je izuzetno obrazovan. U narodu je ostao kao legendarna osoba. O njemu i njegovom vakufu ispisano je mnogo pisanih djela, postoji dosta predanja, ispjevano je mnogo bošnjačkih narodnih pjesama, a među njima i sevdalinka „Puče puška, puče druga, iz Carigrada“. Izgradio je Sarajevo i pridonio procvatu cijele Bosne. Ostavio je najveće zadužbine i građevine koje su stoljećima činile temelj kulturnog i ekonomskog razvoja Bosne i Hercegovine. Zahvaljujući njemu Sarajevo je postalo prvi kulturni i ekonomski centar evropskog dijela Osmanskog carstva i imalo je presudan značaj u razvoju zemlje Bosne i Hercegovine. U Sarajevu je sagradio: najveću džamiju (Gazi Husrev-begova džamija-Gazi Husrew bey’s Mosque in Sarajevo) 1530/1531. godine, medresu (Gazi Husrev-begova medresa u Sarajevu – Gazi Husrew bey’s madrasah in Sarajevo), najstariju odgojno-obrazovnu instituciju u Bosni i Hercegovini i jednu od rijetkih u svijetu koja u kontinuitetu radi više od 490 godina i preteča je Univerziteta u Sarajevu; biblioteku (Gazi Husrev-begova biblioteka u Sarajevu – Gazi Husrew bey’s Library in Sarajevo), najstariju kulturnu instituciju u Bosni i Hercegovini (The oldest cultural Institution in Bosnia and Herzegovina); hanikah (Gazi Husrew bey’s hanikah), Tašlihan, mekteb, muvekithanu, musafirhanu, imaret (a public kitchen; osnovan 1531. godine, radio sve do Drugog svjetskog rata), sahat-kulu (a clock-tower), hamam (banju, public bath), Đulov i Morića han, dva bezistana (covered market), cijele ulice dućana (više od 60 dućana), više kuća, te je doveo vodu u Sarajevo s vrela Crnila (iz daljine od sedam kilometara) i izgradio 21 česmu i šadrvane (fontane; a ceremonial fountain) po Sarajevu. Sav svoj pokretni i nepokretni imetak ostavio je za izdržavanje svojih zadužbina.

Danas se ne može ni zamisliti Sarajevo bez Gazi Husrev-begove džamije, kao što se ne može zamisliti Pariz bez Louvrea ili Atena bez Akropolja. Gazi Husrev-begova džamija (Gazi Husrev-beg’s Mosque is a mosque in the city of Sarajevo) uzdiže se u srcu Baščaršije u Sarajevu. Najmonumentalnija je džamija ne samo u Bosni nego na cijelom Balkanu, izuzevši Istanbul i Edirne. Ona Sarajevu daje pravo gradsko obilježje. Mihrab je pravo remek-djelo u sredini zida džamije, a desno od mihraba je prelijepi minber, lijevo je ćurs (kjurs). Na sjeverozapadnom uglu džamije je munara visoka 47 metara. Pred džamijom je prostrana avlija, u koju vode dvoja vrata iz Sarača i po jedna vrata iz Čizmedžiluka i Mudželita. Na istočnoj strani džamije su dva turbeta (mauzoleja). U većem su zemni ostaci Gazi Husrev-bega (Gazi Husrev-begovo turbe), a u manjem Murat-bega Tardića (Turbe Murat-bega Tardića), Gazi Husrev-begovog ćehaje i prvog mutevelije Gazi Husrev-begovog vakufa (Gazi Husrew bey’s vakuf, Husrew’s vakuf). Pouke radi, navodimo: Kada je Gazi Husrev-begov ćehaja Murad-beg Tardić 1527. godine zauzeo grad Jajce, stigla je naredba od sultana iz Istanbula da se u petak prije džume moraju zatvarati sve gradske kapije, dok se klanja. Ta se naredba od strane dizdara Jajca poštovala i tačno vršila sve do okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine. To je bilo drugo zauzimanje Jajca, jer ga je 1463. godine prvi put zauzeo sultan Mehmed II El-Fatih, ali iste godine ugarski kralj Matija Korvin provali u Bosnu i zauze grad Jajce iznenadnom provalom u petak, kada su svi muslimani bili u džamiji; i svi su poubijani.

Elektrifikacija Gazi Husrev-begove džamije urađena je 1898. godine u doba Austro-Ugarske, prva je džamija u svijetu koja je dobila električno osvjetljenje. Sarajevo sa svojom najvećom džamijom, u srcu Baščaršije, inspirisalo je i inspiriše brojne putopisce, književnike, slikare, putnike namjernike i brojne posjetioce. Prisustvujući svečanom Mevludu povodom 400. godišnjice Gazi Husrev-begova vakufa u Sarajevu, 1932. godine, inspiraciju je dobio imam Mulla Beqir Baraku iz Đakovice sa Kosova, pa je napisao poznatu pjesmu o Sarajevu: „Sarajeva sheher i bukur“ („Sarajevo lijep šeher“). Pjesma je postala na Kosovu evergreen. Izvodilo je više izvođača. Najljepši očuvani audio zapis je iz 1970. godine, a izvođač je solista Ismet Peja (1937 – 2020), doajen albanske starogradske muzike i karakterističnog đakovačkog melosa.

Donosimo pjesmu na albanskom i bosanskom jeziku:

SARAJEVA SHEHER I BUKUR

Sarajeva shehër i bukur,
rreth e m’rreth me teferiçe.
Ke Milacken dhe podrashken,
e valdohenë o deri n’Ilixhe.
Moj xhamia e Begoves,
ti që m’je në sy t’Kosovës,
Dym’dhjetmij drita tu kanë kale,
trim’dhjetmij mysafir t’kanë ardhë.
Drridhet toka, drridhet qielli,
bishat zeza, edhe djelli.
Sot Hysrevi ësht ba shehid,
në fushën e Qarbelasë.
Frig e Zotit, nuk poj tuten,
Më Kur’an, e pa fe.
Mos ju paft ky Perendia,
at kabile që e pren.
Shadravani Hysrev-begut
aty rrijshin muzikantët.
Sa mirë bijshin, o e qalldisshin,
rrokshin hymnin,o e lirisë.

SARAJEVO LIJEP ŠEHER

Sarajevo lijepi šeher,
svud okolo teferiče.
Ima Miljacku i potoke,
što se čuju do Ilidže.
O džamijo Begovska,
ti što si mi u očima Kosova,
Dvanaest hiljada svjetala ti sija,
trinaest hiljada došlo ti musafira.
Hej-hej, drhti zemlja, drhti nebo,
crne zvjeri, a i sunce
Husrev je danas šehid,
na polju čestitosti.
Božje sile ne boje se,
s Kur’anom i bez vjere
Ne pogledo ikad Bog
one što opanjkaju svog.
Na šadrvan Husrev-bega,
tu bijahu muzikanti.
Kako svirahu i podvriskivahu,
i pjevahu ode slobodi.

Gazi Husrev-beg je osnovao čuvenu Gazi Husrev-begovu medresu 8. januara 1537. godine, jednu od rijetkih odgojno-obrazovnih institucija u svijetu koja u kontinuitetu radi 483 godine. Vakif Gazi Husrev-beg je, 8. januara 1537. godine A. D. (26. redžeba 943. godine po H.), uvakufio ovu odgojno-obrazovnu instituciju, koja danas ima blizu 500 učenika i učenica (od toga dva hafiza i tri hafize, op. a). Medrese su gradili sultani, visoki dostojanstvenici i imućni ljudi. Sultan Orhan (1326 – 1360), sin sultana Gazi Osmana I (1288 – 1326), osnovao je prvu osmansku medresu u Nikeji 1331. godine, pa su se nakon toga osnivale medrese diljem Osmanskog carstva. (Vidi: Halil Inaldžik, Osmansko carstvo, klasično doba 1300-1600, Beograd, 1974)

Gazi Husrev-begova biblioteka je osnovana 1537. godine u Sarajevu (predstavljala je najznačajniju ustanovu ove vrste na Balkanu tokom cijelog osmanskog perioda), kada je Gazi Husrev-beg dao da se podigne medresa, a u vakufnami o gradnji medrese odredio da „što preteče od troškova gradnje, da se kupi dobrih knjiga“. Fond biblioteke je ogroman, broji više desetina hiljada svezaka knjiga, naslova časopisa i dokumenata na arapskom, turskom, perzijskom, bosanskom i nekim evropskim jezicima. Tu su brojni rariteti i unikati, ogromna historijska građa i dokumenti. Biblioteka je prva i najstarija kulturna institucija Bošnjaka (muslimana). Najstarija i najvrednija građa biblioteke su rukopisi nastali stoljećima. Najstariji rukopis u biblioteci je djelo Ihjau ulmud-din od Ebu Hamid Muhameda el-Gazalije iz 1131. godine. Veliki dio rukopisa predstavljaju djela bošnjačkih autora na arapskom, turskom, perzijskom i bosanskom jeziku. Ta djela su dio naše kulturne baštine i dio ukupnog kulturnog naslijeđa Bosne i Hercegovine. Od domaćih autora ističemo samo neke: Hasan Kafija Pruščak, Šejh Jujo, Ibrahim Opijač, Muhamed Musić Bošnjak Allamek … Gazi Husrev-begova biblioteka dobila je novu zgradu u srcu Baščaršije u Sarajevu. Finansiranje kompletnog projekta izvršeno je iz donacije emira Katara šejha Hamad bin Khalifa Al Thaniija.

Plemeniti uglednici, poput Gazi Husrev-bega, Ferhad-paše Sokolovića, Mehmed-bega Karađoza, Mehmed-paše Kukavice, Elči Ibrahim-paše, koji su živjeli za druge veličanstvenim životom, ispisali su najblistavije stranice naše historije. I to su pravi primjeri kako treba da se ponašaju vođe, ugledni dostojanstvenici, moćnici i imućni ljudi jednoga naroda.

Čitajte više